Zasady i przesłanki odpowiedzialności cywilnej

       Odpowiedzialność cywilna to sytuacja prawna na podstawie której powstaje zobowiązanie podmiotu do świadczenia odszkodowania za szkodę wyrządzoną poprzez naruszenie norm cywilnoprawnych regulujących stosunki umowne oraz pozaumowne. Posiada ona charakter odpowiedzialności majątkowej wobec osoby poszkodowanej za wyrządzoną szkodę, jej celem jest kompensacja szkody. Na gruncie prawa cywilnego rozróżniamy dwa rodzaje odpowiedzialności: odpowiedzialność deliktową (ex delicto) oraz odpowiedzialność z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (ex contractu). Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania określają trzy przesłanki:

– Poniesienie szkody przez wierzyciela. Szkoda uznawana jest za uszczerbek, którego doznaje poszkodowany we wszelkiego rodzaju dobrach przez prawo chronionych (życie, zdrowie, wolność, cześć, majątek itd.). Na gruncie usług turystycznych poprzez szkodę należy rozumieć w szczególności niewykonanie niektórych świadczeń bądź otrzymanie świadczeń niższej jakości. Szkoda obejmuje poniesione straty(damnum emergens) oraz utracone korzyści (lucrum cessans). Ponadto wskazać należy możliwe uszkodzenia ciała lub rozstrój zdrowia oraz szkody na mieniu turysty.

– Szkoda musi być spowodowana niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania przez dłużnika.

– Pomiędzy niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania a szkodą musi wystąpić związek przyczynowy. Dłużnik odpowiada za szkodę, która jest normalnym następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania (art. 361 par. 1 i 2, Kc).

Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania przez dłużnika musi być następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiada (art. 471, Kc). Charakterystyka odpowiedzialności ex contractu opiera się na zasadzie naczelnej, jaką jest zasada winy. Pojęcie winy zawiera dwa elementy: bezprawność postępowania dłużnika oraz wadliwość postępowania w znaczeniu podmiotowym. Dłużnik, który nie wykonuje lub nienależycie wykonuje zobowiązanie działa niezgodnie z prawem przedmiotowym tj. ustawą i jest to działanie bezprawne. Narusza tym samym prawa podmiotowe wierzyciela do uzyskania świadczenia dłużnika, odpowiadającego treści istniejącego między nimi stosunku zobowiązaniowego. Wadliwość postępowania przejawia się w podjęciu przez dłużnika decyzji, która oceniana jest jako niewłaściwą, bądź brak podjęcia decyzji w danych okolicznościach.

Odpowiedzialność ex delicto podobnie jak odpowiedzialność ex contractu opiera się na przesłankach odpowiedzialność, których brak nie powoduje odpowiedzialności. Są trzy takie przesłanki:

– Szkoda, która powoduje uszczerbek w dobrach osoby poszkodowanej.

– Szkoda spowodowana jest przez fakt, taki jak działanie ludzkie lub inne zdarzenie z którymi norma prawna łączy obowiązek odszkodowawczy. Ciężar udowodnienia takiego faktu spoczywa na poszkodowanym (art. 6, Kc).

– Pomiędzy szkodą a faktem musi wystąpić związek przyczynowy. Jego zerwanie lub brak wyłącza odpowiedzialność.

Charakteryzowana odpowiedzialność opiera się na zasadzie winy, ryzyka i zasadzie słuszności. Zasada winy pełni podstawową zasadę odpowiedzialności. Oparta na niej jest nie tylko odpowiedzialność za czyny własne, ale również odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru, osób powierzających wykonanie czynności oraz osób chowających lub posługujących się zwierzętami (art. 427-431, Kc). Pełnią one rolę pomocniczą, uzupełniającą. Treść zasady ryzyka bywa różna w poszczególnych przypadkach. Możemy wyróżnić m.in.: ryzyko przedsiębiorcy, ryzyko posiadacza rzeczy, ryzyko właściciela. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka jest zasadą odpowiedzialności za sam skutek, niezależną od winy sprawcy. Odpowiedzialność na zasadzie słuszności przejawia się wtedy, gdy brak jest podstaw do dochodzenia roszczenia odszkodowawczego na zasadach ogólnych, lecz istnieją istotne powody do kompensacji szkody. Jak wskazuje W. Czachórski w najnowszych czasach wyłoniła się zasada odpowiedzialności absolutnej. Jest to odpowiedzialność ubezpieczeniowa, niezależna od winy. Tym samym wskazuje się, że miałaby być to odpowiedzialność za sam skutek. W porównaniu do zasady ryzyka i zasady słuszności różni się ona tym, że ma ona niejako charakter gwarancyjny. Nie ma możliwości w ogóle jej wyłączenia.

Autor

mgr Przemysław Babiarz,

właściciel

Przypisy i orzecznictwo:

  1. A. Oleszko: Kodeks cywilny ze skorowidzem, Kraków 2002, wyd. Zakamycze, s. 102
  2. W. Czachórski: Zobowiązania- Zarys Wykładu, s. 85, s. 331 i n., s. 211-213
  3. M. Nesterowicz: Prawo turystyczne, s. 56
  4. A. Kawałko, H. Witczak : Zobowiązania, Warszawa 2010, wyd. C.H. Beck, s. 101